လွယ်လွယ်ပြောရရင် URL ဆိုတာ internet ပေါ်က လိပ်စာ။ Website တစ်ခုချင်းစီ၊ စာမျက်နှာတစ်ခုချင်းစီမှာ ကိုယ်ပိုင်လိပ်စာ ရှိတယ် — အဲဒါကို URL (သို့) link လို့ ခေါ်တယ်။
စာတိုက်လိပ်စာနဲ့ ယှဉ်ကြည့်ရအောင်။ “အမှတ် ၃၅၊ ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်း၊ ဗဟန်းမြို့နယ်၊ ရန်ကုန်” ဆိုတဲ့ လိပ်စာမှာ အပိုင်းတွေ ရှိသလိုပဲ URL မှာလည်း အပိုင်းတွေ ရှိတယ်။ ဥပမာ —
https://www.facebook.com/login
https:// — စာပို့တဲ့နည်း (protocol)၊ “လုံခြုံတဲ့လမ်းကြောင်းနဲ့ ပို့မယ်” လို့ ဆိုလိုတာ
www.facebook.com — တကယ့်လိပ်စာ (domain)၊ ဒါက အရေးအကြီးဆုံး အပိုင်း
/login — အိမ်ထဲက ဘယ်အခန်းလဲဆိုတဲ့ အသေးစိတ် (path)
Link အတုတွေ လိမ်တဲ့အခါ ဒီ domain အပိုင်းကိုပဲ ပစ်မှတ်ထားတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ လူအများစုက link ကို အပေါ်ယံပဲ ကြည့်လို့ပဲ။ ဥပမာတွေ ကြည့်ရအောင် —
faceb00k.com — ‘o’ နေရာမှာ သုံည (0) ထည့်ထားတာ။ အမြန်ကြည့်ရင် facebook လို့ပဲ ထင်ရတယ်
facebook.com.security-check.net — အစမှာ facebook ပါပေမယ့် တကယ့်လိပ်စာက နောက်ဆုံးက security-check.net
bit.ly/3xK9pQ — အတိုချုံ့ထားတဲ့ link၊ ဘယ်သွားမလဲ မသိရဘူး
ဒီနေရာမှာ ရွှေစည်းမျဉ်းတစ်ခု ရှိတယ် — domain ကို ညာဘက်ကနေ ဖတ်ပါ။ လိပ်စာအစစ်က နောက်ဆုံး dot နှစ်ခုကြားက အပိုင်းမှာ ရှိတယ်။ www.facebook.com.security-check.net ဆိုရင် ညာဘက်ကနေ ဖတ်တော့ “security-check.net” — ဒါက facebook မဟုတ်ဘူး၊ သူစိမ်းဆိုက်ပဲ။ ဒါကို သိထားရင် link အတု တော်တော်များများကို ဖမ်းမိနိုင်ပြီ။
လက်တွေ့ ကာကွယ်နည်းတွေ —
Link ကို မနှိပ်ခင် ဖိထားကြည့်ပါ (ဖုန်း) သို့မဟုတ် mouse တင်ကြည့်ပါ (ကွန်ပျူတာ) — လိပ်စာအစစ် ပေါ်လာမယ်
https:// နဲ့ သော့ခလောက်ပုံ ပါမပါ စစ်ပါ — မပါရင် သတိထားပါ (ဒါပေမယ့် ပါတိုင်းလည်း ၁၀၀% စိတ်ချရတာ မဟုတ်ဘူး)
အတိုချုံ့ link (bit.ly, tinyurl) ဆို သတိပိုထားပါ — ယုံကြည်ရတဲ့လူ ပို့တာမဟုတ်ရင် မနှိပ်ပါနဲ့
ဘဏ်/အစိုးရက လာတဲ့ message ဆို link ကို တိုက်ရိုက်မနှိပ်ဘဲ ကိုယ်တိုင် app (သို့) တရားဝင် website ကို ဖွင့်ပါ
အရေးကြီး စာရိုက်ရမယ့် (password, OTP) စာမျက်နှာဆို domain ကို ညာဘက်ကနေ ဖတ်ပြီး သေချာစစ်ပါ
ကျွန်တော် ဒီအကြောင်း ရေးရတာက link အတုက အခုထိ အအောင်မြင်ဆုံး လိမ်နည်းဖြစ်နေလို့ပဲ။ နည်းပညာ ဘယ်လောက်တိုးတက်တိုးတက် လူက link ကို မစစ်ဘဲ နှိပ်နေသရွေ့ လိမ်နည်းက အလုပ်ဖြစ်နေဦးမှာပဲ။ ဒါပေမယ့် “domain ကို ညာဘက်ကနေ ဖတ်” ဆိုတဲ့ စည်းမျဉ်းတစ်ခုတည်း မှတ်ထားရင် တော်တော်များများကို ရှောင်နိုင်ပြီ။ ကိုယ့်မိသားစုထဲက ဖုန်းသုံးတတ်ခါစ လူကြီးတွေကိုလည်း ဒါကို သင်ပေးထားလိုက်ပါ။ 🙂
===
